2. Astra Hydroplane
Το επόμενο υδροπλάνο, και το πρώτο που εντάχθηκε στο Ελληνικό Ναυτικό, απόλαυσε επί δεκαετίες μια δόξα που δεν του ανήκε, καθώς θεωρούνταν ότι ήταν το αεροσκάφος που πραγματοποίησε την ιστορική πτήση πάνω από τα Δαρδανέλια. Η πραγματικότητα αποκαταστάθηκε το 1992 με την έκδοση του βιβλίου Ελληνικά Αεροσκάφη από το 1912 έως σήμερα (Γ. Κανδυλάκης, Η. Κορομπίλης, Η. Νταλούμης, Μ. Τσώνος – IPMS Ελλάδος). Ωστόσο, παρά τη διόρθωση αυτής της ιστορικής παρεξήγησης, αρκετά ερωτήματα εξακολουθούσαν να περιβάλλουν το συγκεκριμένο αεροσκάφος.
Σύμφωνα με όσα ήταν μέχρι σήμερα γνωστά, το μοναδικό Astra του Ελληνικού Ναυτικού έλαβε το όνομα «Ναυτίλος». Μεταφέρθηκε στη Λήμνο προκειμένου να συμμετάσχει στις επιχειρήσεις εναντίον του οθωμανικού στόλου στο βόρειο Αιγαίο, με χειριστή τον Guinard. Ο Γάλλος αεροπόρος δεν κατάφερε να αξιοποιήσει επιχειρησιακά το υδροπλάνο και υπάρχουν αμφιβολίες ακόμη και για το κατά πόσον πραγματοποίησε επιτυχημένη πτήση με αυτό. Ως αποτέλεσμα, μεταγενέστερα δημοσιεύματα αμφισβήτησαν τόσο την επάρκεια του Guinard ως αεροπόρου όσο και τις δυνατότητες της σχεδίασης του ίδιου του υδροπλάνου. Όπως θα δούμε στη συνέχεια, με εξαίρεση την ονοματοδοσία του αεροσκάφους, όλα τα υπόλοιπα στοιχεία χρήζουν επανεξέτασης.
Astra Hydroplane
Λόγω των πολεμικών συνθηκών, η ελληνική κυβέρνηση είχε επιβάλει λογοκρισία στον Τύπο και, ως εκ τούτου, οι πρώτες πληροφορίες για το Astra προέρχονται από δημοσιεύματα του εξωτερικού. Σύμφωνα με το περιοδικό «Aeroplane» (08-21/11/1912), το υδροπλάνο είχε φθάσει στην Αθήνα πριν από τις 8 Νοεμβρίου 1912 και ήταν εξοπλισμένο με συσκευή άφεσης βομβών, σχεδιασμένη από τον Υπολοχαγό Scott.
Την ίδια περίπου περίοδο εμφανίζεται και το όνομα του Guinard στον γαλλικό Τύπο. Όχι όμως ως απλού χειριστή αεροπλάνου, αλλά ως επικείμενου ιδρυτή της πρώτης αεροναυτικής σχολής στην Ελλάδα. Σύμφωνα με την «Guetteur de Saint-Quentin et de l’Aisne» (08-21/11/1912), η αναχώρησή του από τη Γαλλία για την Ελλάδα πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 02-15/11/1912.
Στις 17-30/11/1912, η γαλλική εφημερίδα «La Libre Parole» δημοσίευσε την πρώτη αναφορά ότι ο Guinard θα αναλάμβανε τον χειρισμό του Astra που είχε αποκτήσει το Ελληνικό Ναυτικό. Ιδιαίτερη σημασία έχει η επισήμανση ότι είχε εκπαιδευτεί σε διπλάνο Astra στο αεροδρόμιο του Villacoublay. Ταυτόχρονα, γίνεται αναφορά σε ένα πρόσωπο που απουσιάζει από την ελληνική αεροπορική ιστοριογραφία, τον René Labouret. Ο Labouret είχε κερδίσει τον προηγούμενο Αύγουστο τους αγώνες υδροπλάνων του Saint-Malo με αεροσκάφος Astra. Ως αρχιπιλότος της εταιρείας βρισκόταν τότε στην Αθήνα, με αποστολή να επιβλέψει τη συναρμολόγηση του ελληνικού υδροπλάνου, ενώ σύντομα αναμένονταν και οι πρώτες δοκιμές.
Πράγματι, την ημέρα δημοσίευσης του σχετικού γαλλικού άρθρου πραγματοποιήθηκε στο Φάληρο η τελετή βάπτισης του υδροπλάνου. Ανάδοχος ήταν ο Υπουργός Ναυτικών κ. Στράτος, ο οποίος του έδωσε το όνομα «Ναυτίλος». Για άγνωστο λόγο, η λογοκρισία που ίσχυε για άλλα στρατιωτικά ζητήματα δεν εφαρμόστηκε στην περίπτωση της τελετής, με αποτέλεσμα να υπάρξει εκτεταμένη δημοσιογραφική κάλυψη.
Ωστόσο, η δημοσίευση της είδησης δεν ήταν το μοναδικό παράδοξο. Σύμφωνα με τις εφημερίδες «Χρόνος», «Εμπρός», «Αθήναι» και «Χρονογράφος», την προηγούμενη ημέρα δύο υδροπλάνα είχαν πετάξει πάνω από το Φάληρο. Ο ίδιος ισχυρισμός συναντάται και στις γαλλικές εφημερίδες «L’Écho d’Alger» και «La Gironde» (18/11 – 01/12/1912).
Αν οι σχετικές αναφορές δεν οφείλονται σε δημοσιογραφικό σφάλμα, τότε θα μπορούσαν να αποτελούν ένδειξη ύπαρξης και δεύτερου Astra στην Ελλάδα. Την υπόθεση αυτή ενισχύει και δημοσίευμα της «Le Temps», σύμφωνα με το οποίο ο Labouret επρόκειτο να παραδώσει στην Ελλάδα «τα υδροπλάνα» της εταιρείας. Παρ’ όλα αυτά, από την επόμενη ημέρα και έπειτα δεν υπάρχει καμία σαφής ή άμεση αναφορά στην παρουσία δεύτερου υδροπλάνου.
Θα μπορούσε βεβαίως να υποστηριχθεί ότι το δεύτερο αεροσκάφος ήταν το Maurice Farman Hydravion που αργότερα χρησιμοποιήθηκε στην αποστολή των Δαρδανελίων. Το ενδεχόμενο αυτό δεν μπορεί να αποκλειστεί πλήρως. Ωστόσο, όπως θα δούμε στο τρίτο μέρος, αν και το Hydravion πιθανότατα είχε ήδη παραληφθεί εκείνη την περίοδο, μάλλον εκείνες τις ημέρες βρίσκονταν εκατοντάδες χιλιόμετρα βορειοτέρα!
Αμέσως μετά τη βάπτιση του «Ναυτίλου» πραγματοποιήθηκε πτήση επίδειξης πάνω από το Φάληρο και τον Πειραιά. Οι ελληνικές εφημερίδες δεν κατέγραψαν τα ονόματα των μελών του πληρώματος, με εξαίρεση την εφημερίδα «Αθήναι» (18/11/1912), που ‘’φωτογράφισε’’ ως χειριστή τον Labouret, αναφέροντας ότι ήταν ο νικητής των αγώνων στο Saint Mallo. Πληθώρα γαλλικών εφημερίδων που κάλυψαν το γεγονός επιβεβαιώνουν επίσης ότι η πτήση επίδειξης πραγματοποιήθηκε με πιλότο τον Labouret. Ωστόσο, η «Αθήναι» προσθέτει μία ακόμη ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια. Σύμφωνα με το δημοσίευμά της, στο υδροπλάνο προβλεπόταν να επιβιβαστούν δύο άτομα. Τελικά, όμως, ο χειριστής παρέλαβε και τους δύο μηχανικούς που τον συνόδευαν, πραγματοποιώντας την πτήση με τριμελές πλήρωμα.
Ο πρώτος που συνέδεσε τον Labouret με την Ελλάδα ήταν ο Γιώργος Μώρης, τον Μάιο του 2024, στο άρθρο «Τα Κουλουβάχατα της Αεροπορικής Ιστορίας». Βασιζόμενος σε δημοσίευμα του «Scientific American» (Vol. 108, Issue 6, 8 Φεβρουαρίου 1913), αποκάλυψε ότι ο Labouret είχε πραγματοποιήσει πτήση επίδειξης του Astra στην Ελλάδα. Καθώς το άρθρο δεν ανέφερε την ημερομηνία της επίδειξης και δεν υπήρχαν διαθέσιμα πρόσθετα στοιχεία, εύλογα τοποθέτησε το γεγονός τον Ιούνιο του 1912, κατά την περίοδο των πτήσεων του Καμπέρου με τον «Δαίδαλο» ως υδροπλάνο, γεγονός που επίσης μνημονεύεται στο ίδιο κείμενο. Το «Scientific American» όμως, μας παρέχει και μία ακόμη σημαντική πληροφορία, τα ονόματα των υπολοίπων μελών του πληρώματος του «Ναυτίλου». Αυτά ήταν ο Guinard και ο Berni. Ο τελευταίος συνέχισε αργότερα να δραστηριοποιείται στην Ελλάδα, υπηρετώντας ως μηχανικός των αεροπλάνων του Στρατού στα μέτωπα της Μακεδονίας και της Ηπείρου.
Σύμφωνα με τουλάχιστον πέντε γαλλικές εφημερίδες, το Astra και ο Guinard αναχώρησαν από την Αθήνα για τη Λήμνο πριν από τις 5 Δεκεμβρίου 1912. Οι πληροφορίες αυτές συμφωνούν με όσα παραθέτει ο Ηλίας Νταλούμης στη μελέτη του «Η πρώτη πτήση Ναυτικής Συνεργασίας» (Πτήση και Διάστημα, τεύχος 121, Φεβρουάριος 1995). Χρησιμοποιώντας ως πηγή το ημερολόγιο του κυβερνήτη του «Γ. Αβέρωφ», Ναυάρχου Σοφοκλή Δουσμάνη, αναφέρει ότι το επιταγμένο πλοίο «Βαρβάρα» απέπλευσε από τον Πειραιά στις 2 Δεκεμβρίου μεταφέροντας τον «Ναυτίλο» στη Λήμνο. Υπάρχει όμως μία ενδιαφέρουσα διαφορά. Ο γαλλικός Τύπος αναφέρεται και πάλι στον Labouret, σημειώνοντας ότι αναχώρησε για τη Γαλλία έπειτα από παραμονή τριών εβδομάδων στην Ελλάδα. Το στοιχείο αυτό δημιουργεί εύλογα ένα ερώτημα. Αν ο Labouret είχε έρθει αποκλειστικά για να συναρμολογήσει το υδροπλάνο και να πραγματοποιήσει μία πτήση επίδειξης, γιατί χρειάστηκε να παραμείνει στη χώρα για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα;
Μία πιθανή απάντηση προκύπτει από άρθρο της εφημερίδας «Εφημερίς» της 26ης Δεκεμβρίου 1914. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον, αν και δυστυχώς ανυπόγραφο, κείμενο, το οποίο φαίνεται να έχει γραφεί από δημοσιογράφο με βαθιά γνώση των γεγονότων. Η εντύπωση αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι αποκαλύπτει την πραγματική ταυτότητα του υδροπλάνου των Δαρδανελίων, αναγνωρίζοντάς το ως Maurice Farman. Στο ίδιο άρθρο ο συντάκτης, αφού προειδοποιεί ότι ενδέχεται να παραλείπει πληροφορίες που σχετίζονται με υπηρεσιακό απόρρητο, αναφέρει ότι αρχικά το Ελληνικό Ναυτικό είχε επιλέξει τον Labouret ως χειριστή του Astra. Για άγνωστο λόγο η συνεργασία δεν προχώρησε και τελικά προσλήφθηκε ο Guinard, με μηνιαία αμοιβή 3.000 φράγκων. Στη συνέχεια ο αρθρογράφος σημειώνει ότι ο Labouret ανέβαλε τελικά την κάθοδό του στην Ελλάδα. Όπως όμως είδαμε, η πληροφορία αυτή δεν ανταποκρίνεται στα πραγματικά γεγονότα, καθώς η παρουσία του στην Αθήνα τεκμηριώνεται από πολλαπλές πηγές.
Αν εξεταστούν συνολικά όλα τα διαθέσιμα στοιχεία —η παραμονή του Labouret επί τρεις εβδομάδες στην Ελλάδα, η πτήση του στο Φάληρο μαζί με δύο ακόμη αεροπόρους που υπηρέτησαν ως μισθωμένοι των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων και η πιθανότητα να εξετάστηκε η πρόσληψή του από το Ναυτικό— τότε τα δημοσιεύματα που κάνουν λόγο για παρουσία δύο υδροπλάνων αποκτούν νέο ενδιαφέρον. Η ύπαρξη δεύτερου Astra δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην ότι το αεροσκάφος είχε αγοραστεί από την Ελλάδα. Στην επιστολή του Emile Brodin στην εφημερίδα «La Presse» που είδαμε στο πρώτο μέρος, αναφέρεται ότι τον Labouret συνόδευε ο διευθυντής της Astra, Henri Kapferer. Ασφαλώς η παράδοση υδροπλάνου ήταν σημαντικό γεγονός, αλλά η ύπαρξη τόσο του αρχιπιλότου όσο και του διευθυντή της εταιρείας, ίσως υποδηλώνει την πιθανότητα να μεταφέρθηκε στην Ελλάδα και ένα εταιρικό υδροπλάνο με σκοπό την επίδειξη και την προώθηση πώλησής του. Εξίσου πιθανό είναι να υπήρχε μια συμφωνία που θα συνδύαζε τη μίσθωση του Labouret με τη διάθεση του υδροπλάνου που χρησιμοποιούσε, η οποία τελικά δεν υλοποιήθηκε. Με τα σημερινά δεδομένα, καμία από τις εκδοχές αυτές δεν μπορεί να αποδειχθεί. Ωστόσο, η πιθανότητα προσωρινής ύπαρξης δεύτερου Astra στην Ελλάδα παραμένει ανοικτή και αξίζει περαιτέρω διερεύνησης.
Επιστρέφοντας στο γνωστό μας Astra και στη Λήμνο, ο Δουσμάνης αναφέρει μόνο αποτυχημένες δοκιμές πτήσης από τον Guinard, ενώ στο άρθρο του Νταλούμη γίνεται επίσης λόγος για συχνά προβλήματα στον κινητήρα. Εμείς δεν μπορούμε να διαψεύσουμε τον Ναύαρχο Δουσμάνη, το επιχειρεί όμως, έστω και εν αγνοία του, ο ίδιος ο Guinard.
Ο Γάλλος αεροπόρος φαίνεται ότι είχε κάποιο συγγενή στο Saint-Quentin και στις 14/27 Δεκεμβρίου 1912 του απέστειλε επιστολή από τη Λήμνο. Το γράμμα δημοσιεύθηκε σε τοπική εφημερίδα «Journal de la ville de Saint-Quentin et de l’arrondissement» στις 29 Δεκεμβρίου 1912 / 11 Ιανουαρίου 1913. Από το περιεχόμενό του προκύπτει ότι ο Guinard συνέταξε την επιστολή του επιβαίνοντας στο τορπιλοβόλο 15. Για όσους πιθανόν δεν το γνωρίζουν, στο τορπιλοβόλο αυτό υπηρετούσε ο Αριστείδης Μωραϊτίνης, ενώ αποτελούσε και το πλοίο ασφαλείας που συνόδευε τον Guinard στις προσπάθειές του με το Astra.
Στην επιστολή του ο Guinard παραθέτει πληροφορίες για τη Ναυμαχία της Έλλης (3/16 Δεκεμβρίου 1912), επιβεβαιώνοντας ότι κατά την ημερομηνία αυτή βρισκόταν ήδη στη Λήμνο. Η πραγματική αποκάλυψη, ωστόσο, είναι ο ισχυρισμός του ότι είχε πραγματοποιήσει τουλάχιστον δύο επιτυχημένες πτήσεις. Συγκεκριμένα, αναφέρει πρωινή πτήση πάνω από τα Δαρδανέλια, καθώς και νυκτερινή προσθαλάσσωση υπό το φως της σελήνης. Παράλληλα, σημειώνει ότι ο κινητήρας του Astra λειτουργούσε ικανοποιητικά, αν και δύο βίδες του βρίσκονταν πλέον σε βάθος δέκα μέτρων. Η μία στη θάλασσα του Πειραιά. Πιθανότατα ο Γάλλος αεροπόρος υπαινίσσεται κάποιο ατύχημα ή σοβαρή δυσλειτουργία που σημειώθηκε κατά την παραμονή του υδροπλάνου στο Φάληρο/Πειραιά.
Στο σημείο που συμφωνούν ο Guinard και ο Δουσμάνης είναι ότι υπήρξε ατύχημα του Γάλλου με το Astra στην Λήμνο. Ο Δουσμάνης το τοποθετεί στις 20 Δεκεμβρίου 1912, ημερομηνία που, όπως θα δούμε παρακάτω, φαίνεται απολύτως εύλογη. Αγγλικά και γαλλικά δημοσιεύματα αναφέρουν ότι, εξαιτίας βλάβης του κινητήρα ή εξάντλησης των καυσίμων, το υδροπλάνο πραγματοποίησε αναγκαστική προσθαλάσσωση. Κατά το συμβάν καταστράφηκε ο οπίσθιος πλωτήρας και υπέστη σοβαρή ζημιά ένας από τους εμπρόσθιους. Το αεροσκάφος παρέμεινε ημιβυθισμένο σε δυσμενείς καιρικές συνθήκες για τουλάχιστον δυόμισι ώρες, έως ότου εντοπισθεί και ρυμουλκηθεί από πλοίο του Ελληνικού Ναυτικού (κατά τον Δουσμάνη, από το τορπιλοβόλο 15).
Όσον αφορά την περαιτέρω τύχη του Astra, δεν είναι γνωστό αν επισκευάστηκε πλήρως μετά το ατύχημα. Το πιθανότερο είναι ότι δεν επανήλθε ποτέ σε ενεργό υπηρεσία. Ενδεικτική είναι μια φωτογραφία που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Flight» στις 10 Ιουλίου 1914, στην οποία ο Ναύαρχος Kerr και ο Αντιπλοίαρχος Pizey της Βρετανικής Ναυτικής Αποστολής χρησιμοποιούν έναν από τους πλωτήρες του Astra ως αυτοσχέδια λέμβο στον κόλπο της Ελευσίνας.
Για τη μετέπειτα πορεία του Guinard οι πληροφορίες προέρχονται, για ακόμη μία φορά, από τον ξένο Τύπο. Μετά την επιστροφή του στη Γαλλία συνέχισε μια αρκετά επιτυχημένη καριέρα ως αεροπόρος. Μέχρι τα μέσα του 1914 ο εξαιρετικά απαιτητικός και επικίνδυνος για την εποχή ελιγμός Looping the Loop είχε καταστεί το σήμα κατατεθέν των αεροπορικών του επιδείξεων.
Σε αφιερώματα που αναφέρονται στην προηγούμενη δράση του, σημειώνεται ότι δεκαπέντε ημέρες μετά το ατύχημα του Astra, ενώ προετοίμαζε κάποιο άλλο αεροσκάφος στον κόλπο του Μούδρου, σημειώθηκε έκρηξη σε δοχείο βενζίνης, με αποτέλεσμα να τραυματιστεί σοβαρά στο πρόσωπο. Νοσηλεύτηκε στο Ναυτικό Νοσοκομείο και, μετά την ανάρρωσή του, επέστρεψε στο Παρίσι. Το αεροσκάφος που προετοίμαζε εκείνη την περίοδο πρέπει να ήταν το Maurice Farman Hydravion. Αν δεχθούμε ως ημερομηνία του ατυχήματος του Astra την 20ή Δεκεμβρίου 1912, τότε δεκαπέντε ημέρες αργότερα αντιστοιχούν στην 4η Ιανουαρίου 1913, προσφέροντάς μας μία ημερομηνία για την παρουσία του Hydravion στην Λήμνο που θα μας χρειαστεί στη συνέχεια.
Σε ένα από τα δημοσιεύματα που παραθέτουν βιογραφικά στοιχεία του Guinard, και συγκεκριμένα στην «Journal de la Ville de Saint-Quentin et de l’Arrondissement» της 1ης Ιουλίου 1914, υπάρχει μία ακόμη ενδιαφέρουσα αποκάλυψη. Ο Guinard είχε αναφέρει ότι στο ατύχημα είχε επιβάτη Έλληνα αξιωματικό, το όνομα του οποίου δεν κατονομαζόταν σε κανένα άλλο δημοσίευμα. Για πρώτη φορά αποκαλύπτεται ότι ο αξιωματικός αυτός ήταν ο Αριστείδης Μωραϊτίνης.
Η γενική πληροφορία ότι ο Μωραϊτίνης είχε πετάξει με τον Guinard είχε αναφερθεί και στο άρθρο της «Εφημερίς» του 1914. Ωστόσο, η επιβεβαίωσή της μέσα από βιογραφικό αφιέρωμα στον ίδιο τον Γάλλο αεροπόρο προσδίδει διαφορετική βαρύτητα στη μαρτυρία. Μέχρι σήμερα θεωρούσαμε ότι η πρώτη πτήση του Μωραϊτίνη ήταν εκείνη με τον Μουτούση πάνω από τα Δαρδανέλια. Είδαμε όμως στο αφιέρωμα για τον «Δαίδαλο» ότι διέθετε ήδη ολοκληρωμένη άποψη για τη χρήση των υδροπλάνων. Ίσως, τελικά, η συμμετοχή του στην πρώτη παγκοσμίως αποστολή ναυτικής συνεργασίας να μην υπήρξε αποτέλεσμα συγκυρίας, αλλά η κορύφωση μιας συστηματικής προσπάθειας.
Ολοκληρώνοντας την αναφορά στα στοιχεία που αφορούν το Astra, στο άρθρο της «Εφημερίς» συναντούμε ακόμη μία σημαντική πληροφορία, η οποία δεν έχει ξαναειπωθεί έκτοτε. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, το πρώτο υδροπλάνο του Ελληνικού Ναυτικού αποτελούσε δωρεά του ομογενούς Ιωάννη Καζούλη από την Αίγυπτο. Ο Καζούλης ήταν επιχειρηματίας εγκατεστημένος στην Αλεξάνδρεια, με καταγωγή από τη Ρόδο. Στα απομνημονεύματά του (πηγή: rodiaki.gr) περιγράφει αναλυτικά την οικονομική συνεισφορά του προς τον Ελληνικό Στρατό κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων. Μεταξύ άλλων, υπήρξε βασικός χρηματοδότης των πρώτων ελληνικών αεροπλάνων τύπου Henry Farman 50 hp. Αν και δεν γίνεται συγκεκριμένη αναφορά στη δωρεά του Astra, όλες οι υπόλοιπες πληροφορίες που παραθέτει έχουν εντοπισθεί και επιβεβαιωθεί σε δημοσιεύματα του ελληνικού Τύπου της περιόδου 1912–1914. Υπό το πρίσμα αυτό, η συνολική προσφορά του Καζούλη φαίνεται ότι αξίζει μεγαλύτερης αναγνώρισης από εκείνη που έχει λάβει έως σήμερα.
Μια ακόμη ένδειξη ότι το Astra ενδέχεται να αποκτήθηκε μέσω δωρεάς αποτελεί το γεγονός ότι για την ένταξή του σε υπηρεσία απαιτήθηκε η έκδοση Βασιλικού Διατάγματος και η δημοσίευσή του στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ 368, 10 Δεκεμβρίου 1912). Σίγουρα μια ασυνήθιστη πρακτική εν καιρώ πολέμου, η οποία δεν φαίνεται να ακολουθήθηκε στις υπόλοιπες προμήθειες αεροσκαφών της ίδιας περιόδου.
Κλείνοντας, θα θέλαμε να διατυπώσουμε μία προσωπική εκτίμηση και να παραθέσουμε μία ακόμη πληροφορία σχετική με τον Guinard. Αν δεχθούμε την πληροφορία του Δουσμάνη ότι το ατύχημα του Astra στη Λήμνο σημειώθηκε στις 20 Δεκεμβρίου 1912 και τη συνδυάσουμε με την πληροφορία του διαπιστευμένου ανταποκριτή της «Le Temps», Étienne Labranche, ότι η μετάταξη του Μουτούση στο Ναυτικό πραγματοποιήθηκε στις 18 Δεκεμβρίου (Νίκος Δ. Καράμπελας, Δύο Πολεμικοί Ανταποκριτές της Le Temps στην Πρέβεζα του 1912–13, σελίδα 21), προκύπτει ένα ακόμη ενδιαφέρον ενδεχόμενο.
Το ατύχημα φαίνεται ότι συνέβη μετά την εντολή μετάταξης του Μουτούση. Εφόσον αυτό ισχύει, η επιλογή του τελευταίου για την ιστορική πτήση πάνω από τα Δαρδανέλια δεν συνδέεται με τη μη διαθεσιμότητα του Astra. Αν συνυπολογίσουμε και τα στοιχεία που προκύπτουν από την επιστολή του Guinard, ίσως να μην σχετίζεται ούτε με την ικανότητα του Γάλλου να επιχειρήσει με τον «Ναυτίλο». Μία πιθανή ερμηνεία είναι ότι ο Guinard, ως μισθωμένος αεροπόρος, αρνήθηκε να συμμετάσχει στην πλέον επικίνδυνη και απαιτητική αεροπορική αποστολή που είχε επιχειρηθεί μέχρι τότε, γεγονός που οδήγησε στην επιλογή του Μουτούση. Η υπόθεση αυτή δεν μπορεί να τεκμηριωθεί με τα σημερινά δεδομένα. Ωστόσο, προσφέρει μια εναλλακτική που καλύπτει τις πληροφορίες που προκύπτουν από όλους τους εμπλεκόμενους και είναι εξίσου άβολη για να ειπωθεί ξεκάθαρα από οποιονδήποτε.
Ανεξάρτητα, πάντως, από το ποια υπήρξε η πραγματική αλήθεια για τα γεγονότα που αφορούν τον Guinard, ο Γάλλος αεροπόρος συνέχισε να αναφέρεται με ιδιαίτερα θετικά λόγια για την Ελλάδα μετά την επιστροφή του στη Γαλλία. Σε ακόμη ένα αφιέρωμα για τη δράση του, που δημοσιεύθηκε στην «Journal de la Ville de Saint-Quentin et de l’Arrondissement», στις 23 Σεπτεμβρίου 1913, εκφράζει τον θαυμασμό του για τον πατριωτισμό των Ελλήνων. Όπως δήλωνε χαρακτηριστικά: «Η Γαλλία αναμφίβολα είναι η πρώτη… μετά την Ελλάδα»
Στο τρίτο μέρος θα ακολουθήσουμε τα ίχνη του Maurice Farman Hydravion, του αεροσκάφους με το οποίο ο Μιχαήλ Μουτούσης και ο Αριστείδης Μωραϊτίνης πραγματοποίησαν την πρώτη παγκοσμίως αποστολή ναυτικής συνεργασίας. Ένα υδροπλάνο του οποίου η προέλευση και η ακριβής ταυτότητα εξακολουθούν να προκαλούν ερωτήματα ακόμη και σήμερα. Όπως θα δούμε, η ιστορία του είναι πολύ πιο σύνθετη και μυστηριώδης από αυτή που πιστεύαμε.
Συνοπτική λίστα των σημαντικότερων συμπερασμάτων-ευρημάτων στο 2ο μέρος:
- Οι εφημερίδες αναφέρουν δύο υδροπλάνα να πετούν την προηγούμενη ημέρα της βάπτισης του «Ναυτίλου», αλλά στην συνέχεια οι αναφορές μιλούν για ένα. Σειρά στοιχείων που εμπλέκουν τον Labouret, ίσως δείχνουν την προσωρινή ύπαρξη και δεύτερου Astra
- O Guinard είχε εκπαιδευτεί σε Astra και η μετέπειτα πορεία του ως αεροπόρος δείχνουν ότι είχε την επάρκεια να πετάξει με τον «Ναυτίλο»
- Το Astra ήταν απόλυτα ικανό και αξιόπλοο, τουλάχιστον αρχικά. Την προηγούμενη και την ημέρα της βάπτισης πραγματοποίησε πολύωρες πτήσεις και σε μια από αυτές είχε τριμελές πλήρωμα
- Ο Labouret πέταξε με τον «Ναυτίλο» μετά την τελετή βάπτισης του και πιθανά προσεγγίστηκε από το Ναυτικό για να τον εντάξει στο δυναμικό του
- Ο Guinard ισχυρίζεται σε ιδιωτική επιστολή ότι πραγματοποίησε πετυχημένες πτήσεις στη Λήμνο που δεν έχουν καταγραφεί στην επίσημη ιστορία
- Σε βιογραφικό αφιέρωμα για τον Guinard προκύπτει ότι ο Μωραϊτίνης υπήρξε συνεπιβάτης του Γάλλου αεροπόρου, που επίσης αμφισβητεί η επίσημη ιστορία
- Ο Guinard αποχώρησε από την Ελλάδα ύστερα από ατύχημα που είχε καθώς πραγματοποιούσε εργασίες σε αεροπλάνο. Το πιθανότερο είναι αυτό να ήταν το Hydravion
- Η μετάταξη του Μουτούση μάλλον έγινε πριν το ατύχημα του «Ναυτίλου» και δεν σχετίζεται με τη μη διαθεσιμότητα του Astra.
- Η γνώση ότι το αεροπλάνο των Δαρδανελίων δεν ήταν το Astra αλλά το Maurice Farman υπήρχε στην Ελλάδα από το τέλος του 1914
- Το Astra ίσως υπήρξε δωρεά του ομογενή Ιωάννη Καζούλη. Προκύπτει ότι ο Καζούλης είχε καλύψει σε μεγάλο ποσοστό και την αγορά των Henry Farman 50hp
Ευχαριστώ τον Γιώργο Κανδυλάκη και τον Λευτέρη Κορέλη για την πολύτιμη βοήθειά τους
Ηλίας Απατσίδης
Απάντηση